چرخ - طبیعت و توریسم (طبیعت ایران و جهان، نقاط دیدنی، گردشگری)؛

Magnum · 18-06-2011, 04:48 PM

چرخ Saker falcon

چرخ يا بالابان (Saker falcon) با نام علمي Falco cherrug يكي از گونه‌هاي بزرگ تيره شاهينيان (Falconidae) است.

چرخ بزرگترين شاهين بومي ايران است. طول بدن آن از ابتداي خم بال تا انتهاي دم در حالت معمولي از 38 سانتي متر تا 43 سانتي متر متغير است و در حالات بسيار استثنايي به 47 سانتي متر نيز مي‌رسد. به اين اندازه رسيدن چرخ بستگي به پارامترهاي زيادي از جمله مساعد بودن شكارگاه، جواني والدين و نوع زير گونه اين پرنده دارد. اما عموما طول پرندگان بومي ايران به زحمت از 43 سانتي متر (از ابتداي خم بال تا انتهاي دم) تجاوز مي‌كند. در تيره شاهينيان پرندگان ماده بزرگ‌تر از نرها هستند. به طور تقريبي مي‌توان گفت اندازه‌هايي مابين 38-40 سانتي متر و از 40 سانتي متر به بالا ماده هستند.

پرندگاني كه روي گستره مرزي تشخيص نر و ماده از لحاظ اندازه قرار دارند را مي‌توان از روي بزرگي سر و پنجه‌ها تشخيص داد. پرندگان ماده سري كوچك‌تر و پنجه‌هايي كلفت‌تر دارند. اما از لحاظ رنگ‌آميزي تفاوتي بين نر و ماده وجود ندارد.

دم اين پرنده نسبتا بلند و داراي بال‌هايي دراز و نوك تيز است. طول بال‌هاي اين شاهين بزرگ بين 105 تا 129 سانتي متر متغير است. اين پرنده گونه مهاجر است و در فصول سرد سال به مناطق گرم‌تر مهاجرت مي‌كنند. به اين پديده اصطلاحا زمستان گذراني گفته مي‌شود. تمامي زير گونه‌هاي اين پرنده مهاجرت دارند، حتي پرندگان بومي نيز اين كار را انجام مي‌دهند؛ اما مسافتي كه مهاجرت مي‌كنند بسيار كمتر از پرندگان ديگر است.

زيست گاه

در حقيقت چرخ را مي‌توان شكارچي روز زي علفزارهاي وسيع دانست. اما اين امر بدين معني نيست كه اين پرندهن در كوهستان و كوهپايه‌ها ديده نمي‌شود. در واقع استپ را اولين و اصلي ترين زيستگاه اين پرنده قلمداد مي‌كنند. اگر بالاباني در شكاف صخره‌اي تخم گذاري كرده باشد؛ يقين بدانيد اين لانه مشرف به دشت وسيعي است. دليل اين امر نيز بسيار واضح است: به دليل مورفولوژي خاص اين پرنده كه شامل بال‌هاي بلند و نوك تيز است؛ قدرت شكار در مناطق جنگلي پردرخت را ندارد.

پراكندگي جغرافيايي در دنيا

گاهي اوقات به اين پرنده، شاهين بيابان (Desert falcon) اطلاق مي‌شود. پراكندگي جغرافيايي چرخ از اروپاي غربي تا شمال كره و از مرزهاي جنوبي جنگل‌هاي تايگا سيبري تا بيابان‌ها و استپ‌هاي مرتفع خاورميانه و تبت است، چرخ در حقيقت يك پرنده بياباني و نيمه بياباني است.

پراكندگي جغرافيايي در ايران

در فصل مهاجرت اين پرنده در تمامي نقاط ايران به جز مناطق جنگلي ديده مي‌شود؛ بالابان‌هايي كه در ايران توليد مثل مي‌كنند د رتمامي نقاط ايران به جز نواحي جنوبي استان‌هاي سيستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر وجود دارند. اما در بعضي از مناطق مانند نواحي شمال شرقي (استان‌هاي گلستان، خراسان شمالي، خراسان رضوي و سمنان) ورشته كوه‌هاي زاگرس توليد مثل آنها بيشتر است. در بقيه مناطق ايران و به خصوص استان تهران نيز اين پرنده توليد مثل مي‌كند.

رژيم غذايي

اين پرنده شكاري پستانداران و پرندگان كوچك تا متوسط را در طبيعت شكار مي‌كند. رژيم غذايي چرخ در وحش بسيار متنوع است. اين پرنده از خانواده موش‌ها Muridae شامل موش‌ها ،‌هامسترها، ول‌ها و عمدتا جربيل‌ها، خانواده سنجاب‌ها Sciuridae، تيره كبوتريان columbidae راسته سوسمارها order sauria وعمدتا خانواده آگاماهاAgamidae، حشرات مناطق استپي مانند ملخ و بسياري ديگر از جانوران در رژيم غذايي خود استفاده مي‌كند.

ميزان مصرف از هر يك از اين منابع غذايي بسته به سن پرنده ومنطقه زيست آن متفاوت است. براي مثال بالابان ماده در سه روز اول خارج شدن جوجه‌ها از تخم فقط آنها را با حشراتي مانند ملخ و آگاماها تغذيه مي‌كند. چرا كه گوشتي زودهضم و مقوي براي جوجه‌ها دارند. يكي ديگر از موارد، منطقه زيست اين پرنده است. اگر چرخ در مناطقي زيست كند كه در آن موش به وفور يافت شود، بيشتر به شكار آنها مي‌پردازد.

اما مطلبي كه در اين باب اهميت دارد اين است كه تقريبا در بين تمامي بالابان‌ها جدا از زيرگونه و مناطق زيستشان ول‌ها Arvicolinae و جربيل‌ها Gerbillinae سهم بسيار عمده‌اي در رژيم غذايي اين پرنده شكاري دارند.

لانه سازي Nesting

فصل جفت گيري اين پرنده از اواسط اسفند ماه تا اوايل فروردين ماه در ايران است كه البته با توجه به شرايط آب و هوايي داراي تلرانس 15 روزه است در فصل جفت گيري اين شاهين بزرگ لانه سازي نمي‌كند وترجيح مي‌دهد از لانه‌هايي كه توسط ساير پرندگان مانند كلاغ سياه Ravens، كوركور سياه Black kite، سارگپه پا بلند long - legged buzzard، عقاب شاهي Imperial Eagle، و يا حتي لانه‌هايي كه به دست بشرت ساخته شده اند Artificial nest استفاده كند.

در بسياري از مناطق كشورمان سرزمين‌هاي استپي وسيعي وجود دارند. پوشش گياهي شامل رستني‌هاي كوتاه قامت است و تا جايي كه چشم كار مي‌كند از اين گياهان ديده مي‌شود. در اين بيابان‌ها، ظرفيت بسيار بالايي براي زندگي پستانداران و پرندگان كوچك وجود دارد و ليكن لانه‌هاي مناسب براي پرندگان شكاري در محدوديت قرار دارد. در اين گونه استپ‌ها است كه چرخ falco cherrug روي زمين لانه مي‌سازد.

به علت عدم وجود مكاني مناسب براي لانه سازي و در دسترس بودن فراوان دكل‌هاي برق در ساليات اخير بالابان‌ها روي آنها توليد مثل مي‌كنند. اين پديده براي ادامه نسل اين گونه بسيار مضر است.وجود ميدان‌هاي مغناطيسي قوي در حوالي دكل‌هاي برق و خطوط انتقال آن ، اثرات سويي روي جوجه‌ها و حتي والدين مي‌گذارد و در ساليان آينده قدرت باروري آنها به شدت تهديد مي‌شود. حتي اين مسدان‌هاي قوي مغناطيسي ممكن است در سال اول نيز از تبديل شدن تخم‌ها به جوجه جلوگيري كند.

اين پرنده در هر سال بين 1 تا 6 تخم ميگذارد و 28 تا 32 روز روي آنها مي‌خوابد. طي اين مدت ماده توسط نر تغذيه مي‌شود. در حالت خاصي مخصوصا در هنگام غذا خوردن ماده ديده شده است كه نر نيز مدت كوتاهي روي تخم مي‌خوابد. در سال‌هاي اول باروري تعداد تخم‌ها از ساليان آخر باروري بيشتر است. در سال‌هاي آخر ديده شده است كه پرنده 1 تخم مي‌گذارد و به دليل كهولت سن والدين آن تخم هم تبديل به جوجه نمي‌شود.

زير گونه (Sub Secies)

مي توان اين گونه بدين مطلوب پرداخت كه تا حال حاضر هيچ منبعي درباره انواع زير گونه‌هاي اين پرنده وجود ندارد. با وجود اين ، دو زيرگونه مشخص و قابل شناسايي اين پرنده تحت عنوان چرخ شرقي Falco cherrug milvipes و چرخ غربي Falco cherrug cherrug نام دارند.

در مورد زير گونه F.c.cherrug در پرندگان بالغ بال‌ها و پشت فاقد نوارهاي عرضي است در حالي كه زيرگونه milvipes داراي خطوطي در پشت و روي بال‌هاي خود هستند.

تمامي زير گونه‌ها در مورد پرندگان نابالغ بسيار شبيه يكديگرند و تشخيص آنها از يكديگر بسيار مشكل است. در صورتي كه پرنده براي يك دوره پر ريخته باشد، شناسايي زيرگونه آن راحت‌تر است. اين امر بدان معني است كه در سال دوم تشخيص زير گونه‌ها آسان‌تر مي‌شود. با وجود اين دو زيرگونه اصلي، يك لانه ممكن است حاوي يك جوجه با رنگ بسيار عجيب باشد كه براي بالابان كمياب است. براي مثال بالابان سياه كه به آن سينجاري يا سينياري Singari گفته مي‌شود و يا چرخ‌هاي سفيدي كه در فصل زمستان از ايران عبور مي‌كنند از سري پرندگان بسيار كمياب هستند.

با اين تفاسير، چرخ يك گونه پلي تيپيك Polytypic است، به اين معني كه اين پرنده داراي انواع مختلفي است كه تحت عنوان زير گونه شناخته مي‌شوند. همچنين اين گونه پلي مرفيك Polymorfic است. پلي مرفيك به معني وجود جوجه‌هاي متفاوت با رنگ‌هاي مختلف در يك لانه است.

همچنين در حالت خاصي اين پرنده قادر به توليد مثل در طبيعت با شنقار Gry Falcon است. پرنده شناسان نظريات متفاوتي را در مورد اين دو رگه‌هاي طبيعي Natural Hybrids ارايه داده اند. اين پرندگان در روسيه، قزاقستان، تركمنستان و مغولستان توليد مثل مي‌كنند و بعضي از آنان به ندرت در فصل مهاجرت از ايران عبور مي‌كنند. گروهي از پرنده شناسان اين پرندگان را جزو زير گونه‌اي خاص از بالابان تحت عنوان Falco cherrug altaicus قرار داده اند و استدلالشان اين است كه اين پرندگان از لحاظ رفتارشناسي بسيار شبيه بالابان هستند.

گروهي ديگر آنها را تحت عنوان گونه‌اي جداگانه به نام شاهين آلتايي Altaie falcon معرفي كرده اند. چرا كه شاهين آلتايي داراي رنگ‌هاي بسيار متنوع از فازهاي بسيار تيره تا رنگ‌هاي بسيار روشن است. عمدتا آلتايي‌هاي بسيار تيره و بسيار روشن متعلق به نواحي شمالي‌تر مانند نواحي سردسير سيبر هستند. چرا كه شنقار سياه Black Gry و شنقار سفيد خالص Pure white Gyr بومي آن مناطق است. شاهين آلتايي در تحمل گرما طاقتش كمتر از چرخ است.

در موارد بسيار استثنايي ديده شده است كه چرخ بالا چين Lanner falcon و لاگر Lugger توليد مثل كرده است. همين تنوع نژادي در اين پرنده است كه شناسايي زير گونه‌هاي اين پرنده را بسيار مشكل مي‌كند.

تهديدات

دلايل متعددي براي كاهش نسل اين پرنده شكاري در حال حاضر وجود دارد. اولين آسيب جدي به اين پرنده در اويل قرن بيستم روي داد. چرا كه اغلب زيستگاه‌هاي استپي باقي مانده تبديل به زمين‌هاي زراعتي شد.

كشاورزي مكانيزه مشكلات بسيار زيادي را براي تمامي پرندگان شكاري ايجاد كرد. اين پديده به عنوان يك آفت بسيار مهم در اروپا كه يكي از مهم ترين زيستگاه‌هاي بالابان به شمار مي‌رفت، محسوب مي‌شد. استپ‌هاي مناسب براي زندگي بالابان ميزبان هزاران گونه جانوري بوده اند كه شامل پستانداران كوچك مانند انواع سنجاب‌ها ، پايكا (نوعي خرگوش) وانواع موش بوده است. اين زيستگاه‌ها شكار گاه عمده بالابان به شمار مي‌رفتند.

شخم زدن و مسموم كردن پستانداران كوچك شديدا تنوع گونه‌ها را در اين استپ‌ها كاهش مي‌دهد از بين رفتن استپ‌هاي وسيع زيستگاه عمده بالابان‌ها را نابود كرد.

آسيب جدي ديگري كه به اين پرنده وارد شد، در اواسط قرن 20 ميلادي روي داد. آفت كش‌ها و سموم نقش بسيار مخربي بر روي جمعيت اين گونه داشت. رواج استفاده از DDT نواحي باقي مانده توليد مثل چرخ راكاهش داد وبالابان‌هاي مولد را به صورت جمعيت‌هاي پراكنده و جدا از يكديگر درآورد.

در شوروي سابق در طي اين سال‌ها پروژه‌هايي تحت عنوان كنترل آفت Plague control شكل گرفت كه به طور وسيعي كلني سنجاب‌ها و موش‌ها را تحت تاثير منفي قرار داد. اين پروژه مسيرش را در سرزمين‌هاي قزاقستان، ازبكستان و جنوب سيبري كه يكي از مهم ترين زيستگاه‌هاي چرخ در آن قرار داشت، ادامه داد. در طي ساليان بعد از پروژه با همكاري شوروي سابق به ساير كشورهاي كمونيستي از جمله مغولستان و چين راه پيدا كرد. اصلي ترين ماده مورد استفاده براي كنترل جمعيت موش‌ها ماده شيميايي DDT بوده است. پس از مدتي استفاده از DDT موش‌ها چرخ طبيعي خود را از دست دادند و با كاهش شديد مواجه شدند. بنابراين جمعيت بسياري از پرندگان شكاري از جمله بالابان رو به افول نهاد.

اثرات مضر DDT اين ماده شيميايي مهلك از سه جهت قابل بررسي است. اول اينكه خوداين ماده شيميايي مستقيما سبب نابودي موش‌ها مي‌شود و در نتيجه از يكي از عمده ترين منابع غذايي چرخ كاسته مي‌شد. دوم اينكه پس از مدتي موش‌ها به اين ماده شيميايي مقاومت پيدا مي‌كردند اما كماكان سم در بدن آنها باقي بود. چرخ‌هايي كه آنها را شكار مي‌كردند با وجودي كه زنده بودند اما سم بدنشان اين پرندگان را نابود مي‌كرد و آخرين مورد به نازك شدن ضخامت تخم‌ها در اثر مصرف DDT برمي گردد. از اينرو تخم‌هاي اين پرنده در اثر وزن مادر مي‌شكستند و به جوجه تبديل نمي‌شدند.

خصوصيات ديگر

متوسط طول عمر چرخ در وحش چيزي حدود 10-12 سال است اما در اسارت و با ايجاد شرايط مناسب ديده شده است كه اين پرنده مي‌تواند تا 20 سال عمر كند. اين پرنده از چشمان بسيار نيرومندي برخوردار است و در شكار علاوه بر تند پروازيش از چشمان خود نيز بهره مي‌جويد، بر خلاف بازها (Hawks) كه عمدتا شكار را غافلگير مي‌كنند، اين پرنده با تعقيب و گريز طولاني عمده غذاي خود را تامين مي‌كند.

رنگ آميزي اين گونه بسيار متنوع است. خاكستري تيره تا روشن قهوه اي، خرمايي و ياحتي گاهي اوقات سياه و سفيد چرخ را بسيار متنوع كرده است. تنوع رنگ آميزي براي اين گونه بستگي به منطقه زيست و نوع زير گونه آن دارد. در خانواده شاهين سر روشن‌تر از قسمت‌هاي ديگر بدن است.

در تيره شاهينيان و بالاخص بالابان، پرندگان بالغ نسبت به جوان ترها بال‌هايشان نازك‌تر و باريك‌تر است. اين خصيصه آنها را براي پرواز با سرعت بالا و تغيير جهت‌هاي آني مهيا مي‌كند. پرندگان جوانتر در سال اول پروازشان، پرهاي پروازي بلندتري دارند. اين ويژگي سبب عريض‌تر شدن بال‌هاي آنها مي‌شود. عريض‌تر شدن بال‌ها كمك به آسان‌تر شدن پرواز مي‌كند بعد از يادگيري فنون پرواز و مهارت در شكار در سال بعد از به پرريزي (طولك) مي‌روند، به تدريج داراي بال‌هايي نازك‌تر و باريك‌تر مي‌شوند.

18-06-2011, 04:48 PM	#1
Magnum (کاربر طلایی) تاریخ عضویت: Mar 2011 نوشته ها: 512	چرخ چرخ Saker falcon چرخ يا بالابان (Saker falcon) با نام علمي Falco cherrug يكي از گونه‌هاي بزرگ تيره شاهينيان (Falconidae) است. چرخ بزرگترين شاهين بومي ايران است. طول بدن آن از ابتداي خم بال تا انتهاي دم در حالت معمولي از 38 سانتي متر تا 43 سانتي متر متغير است و در حالات بسيار استثنايي به 47 سانتي متر نيز مي‌رسد. به اين اندازه رسيدن چرخ بستگي به پارامترهاي زيادي از جمله مساعد بودن شكارگاه، جواني والدين و نوع زير گونه اين پرنده دارد. اما عموما طول پرندگان بومي ايران به زحمت از 43 سانتي متر (از ابتداي خم بال تا انتهاي دم) تجاوز مي‌كند. در تيره شاهينيان پرندگان ماده بزرگ‌تر از نرها هستند. به طور تقريبي مي‌توان گفت اندازه‌هايي مابين 38-40 سانتي متر و از 40 سانتي متر به بالا ماده هستند. پرندگاني كه روي گستره مرزي تشخيص نر و ماده از لحاظ اندازه قرار دارند را مي‌توان از روي بزرگي سر و پنجه‌ها تشخيص داد. پرندگان ماده سري كوچك‌تر و پنجه‌هايي كلفت‌تر دارند. اما از لحاظ رنگ‌آميزي تفاوتي بين نر و ماده وجود ندارد. دم اين پرنده نسبتا بلند و داراي بال‌هايي دراز و نوك تيز است. طول بال‌هاي اين شاهين بزرگ بين 105 تا 129 سانتي متر متغير است. اين پرنده گونه مهاجر است و در فصول سرد سال به مناطق گرم‌تر مهاجرت مي‌كنند. به اين پديده اصطلاحا زمستان گذراني گفته مي‌شود. تمامي زير گونه‌هاي اين پرنده مهاجرت دارند، حتي پرندگان بومي نيز اين كار را انجام مي‌دهند؛ اما مسافتي كه مهاجرت مي‌كنند بسيار كمتر از پرندگان ديگر است. زيست گاه در حقيقت چرخ را مي‌توان شكارچي روز زي علفزارهاي وسيع دانست. اما اين امر بدين معني نيست كه اين پرندهن در كوهستان و كوهپايه‌ها ديده نمي‌شود. در واقع استپ را اولين و اصلي ترين زيستگاه اين پرنده قلمداد مي‌كنند. اگر بالاباني در شكاف صخره‌اي تخم گذاري كرده باشد؛ يقين بدانيد اين لانه مشرف به دشت وسيعي است. دليل اين امر نيز بسيار واضح است: به دليل مورفولوژي خاص اين پرنده كه شامل بال‌هاي بلند و نوك تيز است؛ قدرت شكار در مناطق جنگلي پردرخت را ندارد. پراكندگي جغرافيايي در دنيا گاهي اوقات به اين پرنده، شاهين بيابان (Desert falcon) اطلاق مي‌شود. پراكندگي جغرافيايي چرخ از اروپاي غربي تا شمال كره و از مرزهاي جنوبي جنگل‌هاي تايگا سيبري تا بيابان‌ها و استپ‌هاي مرتفع خاورميانه و تبت است، چرخ در حقيقت يك پرنده بياباني و نيمه بياباني است. پراكندگي جغرافيايي در ايران در فصل مهاجرت اين پرنده در تمامي نقاط ايران به جز مناطق جنگلي ديده مي‌شود؛ بالابان‌هايي كه در ايران توليد مثل مي‌كنند د رتمامي نقاط ايران به جز نواحي جنوبي استان‌هاي سيستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر وجود دارند. اما در بعضي از مناطق مانند نواحي شمال شرقي (استان‌هاي گلستان، خراسان شمالي، خراسان رضوي و سمنان) ورشته كوه‌هاي زاگرس توليد مثل آنها بيشتر است. در بقيه مناطق ايران و به خصوص استان تهران نيز اين پرنده توليد مثل مي‌كند. رژيم غذايي اين پرنده شكاري پستانداران و پرندگان كوچك تا متوسط را در طبيعت شكار مي‌كند. رژيم غذايي چرخ در وحش بسيار متنوع است. اين پرنده از خانواده موش‌ها Muridae شامل موش‌ها ،‌هامسترها، ول‌ها و عمدتا جربيل‌ها، خانواده سنجاب‌ها Sciuridae، تيره كبوتريان columbidae راسته سوسمارها order sauria وعمدتا خانواده آگاماهاAgamidae، حشرات مناطق استپي مانند ملخ و بسياري ديگر از جانوران در رژيم غذايي خود استفاده مي‌كند. ميزان مصرف از هر يك از اين منابع غذايي بسته به سن پرنده ومنطقه زيست آن متفاوت است. براي مثال بالابان ماده در سه روز اول خارج شدن جوجه‌ها از تخم فقط آنها را با حشراتي مانند ملخ و آگاماها تغذيه مي‌كند. چرا كه گوشتي زودهضم و مقوي براي جوجه‌ها دارند. يكي ديگر از موارد، منطقه زيست اين پرنده است. اگر چرخ در مناطقي زيست كند كه در آن موش به وفور يافت شود، بيشتر به شكار آنها مي‌پردازد. اما مطلبي كه در اين باب اهميت دارد اين است كه تقريبا در بين تمامي بالابان‌ها جدا از زيرگونه و مناطق زيستشان ول‌ها Arvicolinae و جربيل‌ها Gerbillinae سهم بسيار عمده‌اي در رژيم غذايي اين پرنده شكاري دارند. لانه سازي Nesting فصل جفت گيري اين پرنده از اواسط اسفند ماه تا اوايل فروردين ماه در ايران است كه البته با توجه به شرايط آب و هوايي داراي تلرانس 15 روزه است در فصل جفت گيري اين شاهين بزرگ لانه سازي نمي‌كند وترجيح مي‌دهد از لانه‌هايي كه توسط ساير پرندگان مانند كلاغ سياه Ravens، كوركور سياه Black kite، سارگپه پا بلند long - legged buzzard، عقاب شاهي Imperial Eagle، و يا حتي لانه‌هايي كه به دست بشرت ساخته شده اند Artificial nest استفاده كند. در بسياري از مناطق كشورمان سرزمين‌هاي استپي وسيعي وجود دارند. پوشش گياهي شامل رستني‌هاي كوتاه قامت است و تا جايي كه چشم كار مي‌كند از اين گياهان ديده مي‌شود. در اين بيابان‌ها، ظرفيت بسيار بالايي براي زندگي پستانداران و پرندگان كوچك وجود دارد و ليكن لانه‌هاي مناسب براي پرندگان شكاري در محدوديت قرار دارد. در اين گونه استپ‌ها است كه چرخ falco cherrug روي زمين لانه مي‌سازد. به علت عدم وجود مكاني مناسب براي لانه سازي و در دسترس بودن فراوان دكل‌هاي برق در ساليات اخير بالابان‌ها روي آنها توليد مثل مي‌كنند. اين پديده براي ادامه نسل اين گونه بسيار مضر است.وجود ميدان‌هاي مغناطيسي قوي در حوالي دكل‌هاي برق و خطوط انتقال آن ، اثرات سويي روي جوجه‌ها و حتي والدين مي‌گذارد و در ساليان آينده قدرت باروري آنها به شدت تهديد مي‌شود. حتي اين مسدان‌هاي قوي مغناطيسي ممكن است در سال اول نيز از تبديل شدن تخم‌ها به جوجه جلوگيري كند. اين پرنده در هر سال بين 1 تا 6 تخم ميگذارد و 28 تا 32 روز روي آنها مي‌خوابد. طي اين مدت ماده توسط نر تغذيه مي‌شود. در حالت خاصي مخصوصا در هنگام غذا خوردن ماده ديده شده است كه نر نيز مدت كوتاهي روي تخم مي‌خوابد. در سال‌هاي اول باروري تعداد تخم‌ها از ساليان آخر باروري بيشتر است. در سال‌هاي آخر ديده شده است كه پرنده 1 تخم مي‌گذارد و به دليل كهولت سن والدين آن تخم هم تبديل به جوجه نمي‌شود. زير گونه (Sub Secies) مي توان اين گونه بدين مطلوب پرداخت كه تا حال حاضر هيچ منبعي درباره انواع زير گونه‌هاي اين پرنده وجود ندارد. با وجود اين ، دو زيرگونه مشخص و قابل شناسايي اين پرنده تحت عنوان چرخ شرقي Falco cherrug milvipes و چرخ غربي Falco cherrug cherrug نام دارند. در مورد زير گونه F.c.cherrug در پرندگان بالغ بال‌ها و پشت فاقد نوارهاي عرضي است در حالي كه زيرگونه milvipes داراي خطوطي در پشت و روي بال‌هاي خود هستند. تمامي زير گونه‌ها در مورد پرندگان نابالغ بسيار شبيه يكديگرند و تشخيص آنها از يكديگر بسيار مشكل است. در صورتي كه پرنده براي يك دوره پر ريخته باشد، شناسايي زيرگونه آن راحت‌تر است. اين امر بدان معني است كه در سال دوم تشخيص زير گونه‌ها آسان‌تر مي‌شود. با وجود اين دو زيرگونه اصلي، يك لانه ممكن است حاوي يك جوجه با رنگ بسيار عجيب باشد كه براي بالابان كمياب است. براي مثال بالابان سياه كه به آن سينجاري يا سينياري Singari گفته مي‌شود و يا چرخ‌هاي سفيدي كه در فصل زمستان از ايران عبور مي‌كنند از سري پرندگان بسيار كمياب هستند. با اين تفاسير، چرخ يك گونه پلي تيپيك Polytypic است، به اين معني كه اين پرنده داراي انواع مختلفي است كه تحت عنوان زير گونه شناخته مي‌شوند. همچنين اين گونه پلي مرفيك Polymorfic است. پلي مرفيك به معني وجود جوجه‌هاي متفاوت با رنگ‌هاي مختلف در يك لانه است. همچنين در حالت خاصي اين پرنده قادر به توليد مثل در طبيعت با شنقار Gry Falcon است. پرنده شناسان نظريات متفاوتي را در مورد اين دو رگه‌هاي طبيعي Natural Hybrids ارايه داده اند. اين پرندگان در روسيه، قزاقستان، تركمنستان و مغولستان توليد مثل مي‌كنند و بعضي از آنان به ندرت در فصل مهاجرت از ايران عبور مي‌كنند. گروهي از پرنده شناسان اين پرندگان را جزو زير گونه‌اي خاص از بالابان تحت عنوان Falco cherrug altaicus قرار داده اند و استدلالشان اين است كه اين پرندگان از لحاظ رفتارشناسي بسيار شبيه بالابان هستند. گروهي ديگر آنها را تحت عنوان گونه‌اي جداگانه به نام شاهين آلتايي Altaie falcon معرفي كرده اند. چرا كه شاهين آلتايي داراي رنگ‌هاي بسيار متنوع از فازهاي بسيار تيره تا رنگ‌هاي بسيار روشن است. عمدتا آلتايي‌هاي بسيار تيره و بسيار روشن متعلق به نواحي شمالي‌تر مانند نواحي سردسير سيبر هستند. چرا كه شنقار سياه Black Gry و شنقار سفيد خالص Pure white Gyr بومي آن مناطق است. شاهين آلتايي در تحمل گرما طاقتش كمتر از چرخ است. در موارد بسيار استثنايي ديده شده است كه چرخ بالا چين Lanner falcon و لاگر Lugger توليد مثل كرده است. همين تنوع نژادي در اين پرنده است كه شناسايي زير گونه‌هاي اين پرنده را بسيار مشكل مي‌كند. تهديدات دلايل متعددي براي كاهش نسل اين پرنده شكاري در حال حاضر وجود دارد. اولين آسيب جدي به اين پرنده در اويل قرن بيستم روي داد. چرا كه اغلب زيستگاه‌هاي استپي باقي مانده تبديل به زمين‌هاي زراعتي شد. كشاورزي مكانيزه مشكلات بسيار زيادي را براي تمامي پرندگان شكاري ايجاد كرد. اين پديده به عنوان يك آفت بسيار مهم در اروپا كه يكي از مهم ترين زيستگاه‌هاي بالابان به شمار مي‌رفت، محسوب مي‌شد. استپ‌هاي مناسب براي زندگي بالابان ميزبان هزاران گونه جانوري بوده اند كه شامل پستانداران كوچك مانند انواع سنجاب‌ها ، پايكا (نوعي خرگوش) وانواع موش بوده است. اين زيستگاه‌ها شكار گاه عمده بالابان به شمار مي‌رفتند. شخم زدن و مسموم كردن پستانداران كوچك شديدا تنوع گونه‌ها را در اين استپ‌ها كاهش مي‌دهد از بين رفتن استپ‌هاي وسيع زيستگاه عمده بالابان‌ها را نابود كرد. آسيب جدي ديگري كه به اين پرنده وارد شد، در اواسط قرن 20 ميلادي روي داد. آفت كش‌ها و سموم نقش بسيار مخربي بر روي جمعيت اين گونه داشت. رواج استفاده از DDT نواحي باقي مانده توليد مثل چرخ راكاهش داد وبالابان‌هاي مولد را به صورت جمعيت‌هاي پراكنده و جدا از يكديگر درآورد. در شوروي سابق در طي اين سال‌ها پروژه‌هايي تحت عنوان كنترل آفت Plague control شكل گرفت كه به طور وسيعي كلني سنجاب‌ها و موش‌ها را تحت تاثير منفي قرار داد. اين پروژه مسيرش را در سرزمين‌هاي قزاقستان، ازبكستان و جنوب سيبري كه يكي از مهم ترين زيستگاه‌هاي چرخ در آن قرار داشت، ادامه داد. در طي ساليان بعد از پروژه با همكاري شوروي سابق به ساير كشورهاي كمونيستي از جمله مغولستان و چين راه پيدا كرد. اصلي ترين ماده مورد استفاده براي كنترل جمعيت موش‌ها ماده شيميايي DDT بوده است. پس از مدتي استفاده از DDT موش‌ها چرخ طبيعي خود را از دست دادند و با كاهش شديد مواجه شدند. بنابراين جمعيت بسياري از پرندگان شكاري از جمله بالابان رو به افول نهاد. اثرات مضر DDT اين ماده شيميايي مهلك از سه جهت قابل بررسي است. اول اينكه خوداين ماده شيميايي مستقيما سبب نابودي موش‌ها مي‌شود و در نتيجه از يكي از عمده ترين منابع غذايي چرخ كاسته مي‌شد. دوم اينكه پس از مدتي موش‌ها به اين ماده شيميايي مقاومت پيدا مي‌كردند اما كماكان سم در بدن آنها باقي بود. چرخ‌هايي كه آنها را شكار مي‌كردند با وجودي كه زنده بودند اما سم بدنشان اين پرندگان را نابود مي‌كرد و آخرين مورد به نازك شدن ضخامت تخم‌ها در اثر مصرف DDT برمي گردد. از اينرو تخم‌هاي اين پرنده در اثر وزن مادر مي‌شكستند و به جوجه تبديل نمي‌شدند. خصوصيات ديگر متوسط طول عمر چرخ در وحش چيزي حدود 10-12 سال است اما در اسارت و با ايجاد شرايط مناسب ديده شده است كه اين پرنده مي‌تواند تا 20 سال عمر كند. اين پرنده از چشمان بسيار نيرومندي برخوردار است و در شكار علاوه بر تند پروازيش از چشمان خود نيز بهره مي‌جويد، بر خلاف بازها (Hawks) كه عمدتا شكار را غافلگير مي‌كنند، اين پرنده با تعقيب و گريز طولاني عمده غذاي خود را تامين مي‌كند. رنگ آميزي اين گونه بسيار متنوع است. خاكستري تيره تا روشن قهوه اي، خرمايي و ياحتي گاهي اوقات سياه و سفيد چرخ را بسيار متنوع كرده است. تنوع رنگ آميزي براي اين گونه بستگي به منطقه زيست و نوع زير گونه آن دارد. در خانواده شاهين سر روشن‌تر از قسمت‌هاي ديگر بدن است. در تيره شاهينيان و بالاخص بالابان، پرندگان بالغ نسبت به جوان ترها بال‌هايشان نازك‌تر و باريك‌تر است. اين خصيصه آنها را براي پرواز با سرعت بالا و تغيير جهت‌هاي آني مهيا مي‌كند. پرندگان جوانتر در سال اول پروازشان، پرهاي پروازي بلندتري دارند. اين ويژگي سبب عريض‌تر شدن بال‌هاي آنها مي‌شود. عريض‌تر شدن بال‌ها كمك به آسان‌تر شدن پرواز مي‌كند بعد از يادگيري فنون پرواز و مهارت در شكار در سال بعد از به پرريزي (طولك) مي‌روند، به تدريج داراي بال‌هايي نازك‌تر و باريك‌تر مي‌شوند.

کاربران در حال دیدن موضوع: 1 نفر (0 عضو و 1 مهمان)