زيلو

[Magnum]

زيلو، زاييده كوير

زيلو يكي از قديمي‌ترين دستبافته‌هاي ايرانيان است كه بيشتر در مناطق گرم از آن استفاده مي‌كردند و مركز توليد آن شهرهاي كويري يزد و ميبد است. قديمي‌ترين زيلوي موجود كه اكنون در موزه زيلو در ميبد نگهداري مي‌شود متعلق به سال 808 قمري است كه «علي بيدي ابن حاج ميبدي» با طرح محرابي آن را بافته است.

همين‌طور زيلوهاي منحصر به فرد و تاريخي ديگري نيز در اماكن متبرك اين شهر يافت شده كه از ميان آنها مي‌توان به زيلوي موزه‌اي در خانقاه «بيداخويد» متعلق به 927 و 930 هجري قمري و تكه زيلوي مسجد شاه ولي تفت متعلق به سال 963 هجري قمري اشاره كرد.

زيلو يك فرش نخي ساده و در نقش و بافت شباهت زيادي به حصير دارد كه در اماكن زيارتي استفاده مي‌شود. تار و پود زيلو از پنبه است. زيلو از نظر كاربرد به 3 نوع تقسيم شده است كه معمولاً تفاوت ظاهري آن در نوع رنگ‌هايي است كه انتخاب مي‌كنند. زيلوهايي كه به رنگ آبي و قرمز مي‌‌بافند و به زيلوي جوهري شهرت دارد از نامرغوب‌ترين و ارزانقيمت‌ترين زيلوهاست.

مرغوب‌ترين نوع زيلو «تفتال» نام دارد كه به رنگ سبز و نارنجي و نقوش رايج در زيلو پرت توره، زلفگ، بندگ، بافنگ، ركنه دوي(ركن الديني)، هشت پركوچك، بند رومي، گره، كليد و هشت پر بزرگ است.

مواد خام زيلو نخ و پنبه است كه در سال‌هاي گذشته در محل كشت و توسط دستگاه‌هاي نخ‌ريسي دستي ريسيده مي‌‌شد. اين نخ در اصطلاح «نخ رسمي» نام داشت و زيلويي كه با آن بافته مي‌‌شد داراي ظرافت كمتري بود اما استحكام بيشتري داشت.

از دهه 40 به بعد، پس از تاسيس كارخانجات متعدد نخ‌ريسي در شهرستان يزد، استفاده از نخ‌هاي كارخانه‌اي رواج يافت. در گويش محلي تار و پود زيلو را تونه و پوكار مي‌گويند. تونه نيازي به رنگ آميزي ندارد ولي براي استحكام بيشتر بايد تابيده شود. براي بافت زيلو حداقل دو نفر لازم است كه يك نفر استاد و ديگري شاگرد يا پنجه‌زن است. كار استاد نقش‌انداختن و پودكشيدن است. اغلب زيلوبافان پس از بافت زيلو، آن را به فروشندگان مي‌‌فروشند، بنابراين به بسته‌بندي خاصي نياز ندارند.

امروزه در بخش شرقي كاروانسراي شاه عباسي در شهر ميبد موزه زيلو راه‌اندازي شده است كه علاوه بر نمايش زيلوهاي قديمي با طرح‌هاي متفاوت، دار زيلوبافي قديمي نيز در قسمتي از آن نصب شده و يكي از باقيماندگان هنر زيلوبافي به صورت زنده به بافت آن مشغول است.