اشنگور

[Magnum]

اشنگور

نام علمی:Rhamnus cathartica L. 1753

= Rhamnus elbursensis Gauba & Rech. f.

= Cervispinia cathartica Moench. 1794

نام انگلیسی:common buckthorn, buckthorn, puging buckthorn, way-thron, bladder green

نام‌های دیگر: خوشه انگور، آشْ انگور (کَتُول)، اَشَنْگُور (مازندران و گرگان)، خَرِزال (کَلارُستاق و لاهیجان و دیلمان)، وُشْر (دیلمان)، سیاه درخت (دُرْفَک)، کُلی کَک (کُجُور)، اَلِجاره (خلخال)، سیاه تیس (سواد کوه)، عَوسَج، شَجَرَةُ الدَّکَن، شَوکَةُ الصَّبّاغین (ثابتی، 607)، سیاه تَنْگَرْس طبی (مظفریان، فرهنگ ...، 456).


اَشَنْگُور درختچه/درختی است کوتاه و خاردار شونده از تیرهٔ کُنار یا تیرهٔ عُنّاب (Rhamnaceae) به ارتفاع تا 6 متر و به‌ندرت بلندتر (مظفریان، درختان ...، 622).

گیاه‌شناسی

شاخ و برگ: شاخه‌ها متقابل یا متناوب، در حالت مسن‌تر سیاه رنگ یا سیاه ـ خاکستری شونده. برگ‌ها به طول 5/2ـ 8 (10) و به عرض 5/1ـ 4 (6) سانتی‌متر، تخم مرغی یا بیضوی پهن یا مستطیلی ـ بیضوی، با رأس نوک کند یا نوک تیز یا نوک‌دار، با قاعده‌ای گوه‌ای یا گرد یا گاهی تا حدی قلبی، در قاعده به‌تقریب با کنگره‌های کوچک، رگبرگ‌های کناری خمیده، 2ـ 4 (5) جفتی. دمبرگ به طول 5 ـ 15 (20) میلی‌متر (مظفریان، درختان ...، 622ـ 623).

گل: دمگل‌ها به طول 6ـ 10 میلی‌متر، بدون کرک (مظفریان، درختان ...، 623).

میوه: شَفْت (ثابتی، 607). به قطر 6ـ 8 میلی‌متر، تا حدی کروی، سیاه، آب‌دار (مظفریان، درختان ...، 623). با پایک کوتاهی به قطر 5/1ـ 5/2 میلی‌متر (ثابتی، 607).


پراکنش

این گونه بومی آسیا و اروپا و آفریقای شمالی است. در اغلب جنگل‌ها و ارتفاعات زیاد و مرزهای بالایی جنگل وجود دارد و از جنگل‌های اَرَسباران و تالش تا پل زنگوله و کلاردشت و گرگان پراکنده است. حد پایین ارتفاع رویشگاه آن در دینوچال در ارتفاع 800 متر و حد بالایی آن در کلاردشت در ارتفاع 2400 متر از سطح دریاست (ثابتی، 606).


در ایران دو واریته از اشنگور به شرح زیر وجود دارد:

Rhamnus cathartica L. var. cathartica

برگ‌ها بدون کرک یا تا حدی کرک‌دار. دمبرگ‌ها و شاخه‌های جوان بدون کرک یا کم و بیش کرک‌دار.

استان گلستان: شیب شمالی کوه شاهوار نزدیک حاجی لنگ، بالای گردنه زیارت.

استان مازندران: کلاردشت.

استان اردبیل: نزدیک چولی، 15 کیلومتری جنوب هروآباد خلخال (مظفریان، درختان ...، 623).


Rhamnus cathartica L. var. caucasica Kusn.

= Rhamnus elbursensis Gauba & Rech. f.

برگ‌ها به‌ویژه در سطح زیرین و دمبرگ‌ها و شاخه‌چه‌ها با کرک‌های دائم انبوه، کرک‌ها در شاخه‌های یک ساله گاهی دائم.

استان گلستان: گرگان، دره زرین گل و اَبْر، شاه کوه.

استان مازندران: کُجُور (بین نمازیه و زانُوس، بین کینچ و دشت نظیر)، شیب شمالی گردنه کندوان، درهٔ چالوس، نزدیک سیاه بیشه.

استان گیلان: هرزویل، ایسپیلی.

استان‌های آذربایجان شرقی و اردبیل: کَلِیْبَر، شیب جنوبی گردنه جنوب غربی کلیبر به طرف علی آباد، نزدیک حسن بیگلو، بین اردبیل و آستارا (مظفریان، درختان ...، 623 ـ 624).


کاربردها

میوهٔ اشنگور به اندازهٔ نخود و دارای سه تا چهار دانه است و طعمی تلخ و نامطبوع دارد. از میوهٔ آن شیرهٔ نرپرن (فرانسوی: sirop de nerprun) می‌گیرند که مسهلی قوی است (معین، 2/1969ـ 1970).