اصول بهره‌برداری جنگل

[Magnum]

اصول بهره‌برداری جنگل

بهره‌برداری جنگل، علم و فن اجرای اصولی برنامه‌ها برای تحقق اهداف پرورش جنگل است و در واقع یکی از ارکان علم جنگل‌داری به حساب می‌آید که حاصل سالیان دراز کار طبیعت و انسان را به هم پیوند می‌دهد و حلقهٔ اتصال بین بخش‌های تولید زیستی و تولید صنعتی است.

مجموعه اقدامات مربوط به بهره‌برداری در صورتی که با اصول فنی و قواعد علمی انجام پذیرد فواید عدیده‌ای همچون ایجاد مشاغل مولد و سازنده، ایجاد درآمد برای روستاییان و جنگل‌نشینان، تأمین نیازهای چوبی جامعه، جلوگیری از پوسیدگی و به هدر رفتن سرمایهٔ ملی، افزایش میزان جذب و ذخیره‌سازی آب، فراهم شدن زمینه برای زادآوری و تجدید نسل از طریق برداشت درختان پیر و فرتوت و غیره را نصیب جامعه می‌کند.

ولی اگر موارد فنی مورد توجه قرار نگیرد و به جای انجام دادن اصولی فعالیت‌ها در قالب سامانهٔ بهره‌برداری مکانیزه، کارها بدون رعایت مسائل فنی و در چارچوب روش‌های سنتی انجام پذیرد آثار منفی متعددی را در پی دارد. عمده مسائل فنی را که بی‌توجهی یا کم‌توجهی به آنها موجب بروز این گونه خسارات سنگین و گاه جبران‌ناپذیر می‌شود می‌توان چنین برشمرد:

الف ـ قطع و تبدیل

1- رعایت فصل قطع در زمانی که جریان شیره گیاهی متوقف است و به دلیل ریزش برگ، وزن درختان به میزان قابل توجهی کاهش می‌یابد و در عمل، امکانِ هدایت درختان در جهت‌های مختلف که مطابق نظر کارشناسان با ملاحظات پرورش جنگل و مسائل ایمنی باشد، راحت‌تر انجام می‌پذیرد.

2- استفاده از کارگران آموزش دیده و ماهر.

3- استفاده از اره موتوری سالم.

4- تأمین به موقع وسایل و ابزارهای ایمنی.

5- ابزارهای کمکی نظیر گوه و تیرفور (tirfor) و وینچ (winch) یا قرقره.

6- رعایت جهت خروج فراورده‌ها.

7- در نظر گرفتن وضع پستی و بلندی و شرایط آب و هوایی به ویژه وزش باد.


ب ـ خروج فراورده‌های چوبی از جنگل به کنار جاده

1- طراحی شبکه جاده‌های فرعی.

2- خودداری از عبور مسیرهای چوب‌کشی از مناطقی که مستلزم زدن ترانشه با عمق بیشتر از یک متر باشد.

3- هدایت آب از سطح مسیرهای چوب‌کشی به سمت جنگل.

4- استفاده از بولدوزرهای وینچ‌دار (قرقره‌دار) با طول تیغه و وزن کم (معادل کاترپیلار D6).

5- رعایت طول و تراکم مسیرهای چوب‌کشی.

6- استفاده از نیروهای آموزش‌دیده و ماهر.

7- انتخاب ماشین‌های کشندهٔ چوب با فناوری مناسب و متناسب با شرایط پستی و بلندی.

8- توجه به وضعیت درختان مورد بهره‌برداری.

9- پرهیز از به کارگیری ماشین‌های چرخ زنجیری.

10- خودداری از فعالیت در روزهای بارانی و هر وضعی که برای کار نامساعد باشد.

11- خارج کردن تنهٔ درختان با طول بلند و تا حد امکان به صورت تمامْ‌تنه.

12- در نظر گرفتن بازار مصرف.


ج ـ دسته‌بندی و حمل فراورده‌های چوبی از جاده جنگلی به کارخانه

1- تعیین مکان‌هایی برخوردار از شیب مناسب با زهکش طبیعی و مساحت متناسب با نوع و حجم فراورده‌های جنگلی تولیدی به نحوی که در معرض تابش نور خورشید و وزش باد و دستیابی به آن آسان و امکان کنترل بازدید فراورده‌ها باشد.

2- سهولت بارگیری و ترخیص فراورده‌ها.

3- توجه به زمین‌شناسی و پایداری لایه‌ها.


د ـ پیامدهای رعایت نشدن اصول فنی در بهره‌برداری جنگل

1- بی‌توجهی به موارد مذکور، اهداف مورد نظر در سامانه‌های بهره‌برداری مکانیزه را با نارسایی‌های جدی و مشکلات اساسی مواجه می‌سازد و همواره موجب افزایش خسارات وارد شده به جنگل می‌شود. این خسارات به ویژه در بخش‌های قطع و تبدیل و خروج انواع فراورده‌ها به صورت افزایش ضایعات است.

در روش سنتی، میزان افت چوب به دلیل نواقص موجود در روش قطع و تبدیل شامل افت کنده و افت تنه بر اثر شکافتگی و شکستگی تنه در حدود 6 درصد حجم درخت است. ضایعات حمل از جنگل به کنار جاده نیز در شرایط نامناسب در حدود 3/43 درصد است. به این نحو که افت شاخه و سرشاخه (5 درصد)، افت باقیماندهٔ تنه تا قطر 50 سانتی‌متر (3/9 درصد)، افت گرده بینه (29 درصد) که در مجموع 3/49 درصد حجم درخت را شامل می‌شود.

2- افزایش صدمات جسمانی و تلفات جانی که در حدود 59 درصد آن در هنگام سرشاخه‌زنی حادث می‌شود. صدمات وارده شامل دست (60 درصد)، پا (29 درصد)، سر (3 درصد)، سایر اندام‌ها (8 درصد) است.

3- کاهش بازده گروه‌های کار و ماشین‌های بهره‌برداری به ویژه در بخش خروج فراورده‌های جنگلی.

4- افزایش هزینه‌های اجرایی.

5- صدمه دیدن درختان اطراف درختی که قطع می‌شود.

6- کوبیدگی و نابودی خاک بر اثر ایجاد فرسایش شیاری و گاه فرسایش خندقی در طول مسیرهای چوب‌کشی.

7- تشدید فعالیت قارچ‌ها و دیگر عوامل زیستی مخرب.

8- آلودگی‌های محیطی.

9- کاهش کیفیت تولیدات.

10- پایین آمدن توان اقتصادی طرح‌های جنگل‌داری.

11- ناممکن شدن تأمین به موقع مواد اولیهٔ مصرفی کارخانه‌های صنایع چوب.

به طور کلی رعایت نشدن اصول فنی در بهره‌برداری جنگل باعث ناکامی در اجرای طرح‌های جنگل‌داری که اجرای اصولی آن خود متضمن دوام و بقای جنگل است می‌شود.

به کارگیری نیروهای ورزیده برای هر کاری ضروری است ولی بی‌شک در بهره‌برداری جنگل و به ویژه عملیات قطع و تبدیل که مطابق بررسی‌ها میزان صدمات جسمانی و تلفات جانی در آن بعد از استخراج معدن قرار دارد و از جمله کارهای پرمشقت و سخت به شمار می‌آید اهمیت و ضرورت توجه هر چه بیشتر به آن را دو چندان می‌کند.